دانشگاه پیام نور فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار 2322-3057 14 3 2026 05 22 Strategic Analysis of the Status of Wetland Education Centers in the Country for the Wise Use of Wetlands تحلیل راهبردی وضعیت مراکز آموزش تالابی کشور در راستای بهره‌برداری خردمندانه از تالاب‌ها 9 31 12751 10.30473/ee.2025.73654.2815 FA داود امین فنک دانش آموخته دکتری، گروه ترویج، ارتباطات و توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران زینب کهریزی دانشجوی دکتری، گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0003-2322-9011 یونس امین پور استادیار، گروه سازه‌های هیدرولیکی، پژوهشکده مهندسی هیدرولیک و محیط‌های آبی، موسسه تحقیقات آب، وزارت نیرو، تهران، ایران 0000-0001-6311-6084 Journal Article 2025 02 11 Wetlands are among the most beautiful, ecologically significant, yet highly fragile ecosystems. In developed countries, governments facilitate wetland conservation by providing educational, research, and recreational opportunities for public engagement. One of the key initiatives in this regard is the establishment of wetland education centers. Although these centers have existed globally for over half a century, their history in Iran is less than two decades old, and their current status significantly lags behind the envisioned objectives. This applied research aims to assess the existing conditions of wetland education centers and propose strategic measures for their development. The statistical population of this study consisted of 42 executive experts from wetland education centers across the country, and data were collected through participatory workshops. Initially, a SWOT analysis framework was utilized to evaluate the strengths, weaknesses, opportunities, and threats of these centers. Subsequently, the Quantitative Strategic Planning Matrix (QSPM) was employed to prioritize feasible strategic approaches. The findings indicate that the strategic positioning of the country’s wetland education centers falls within the third quadrant (minimum–maximum area), signifying a critical need for intervention. The most significant recommended strategies include organizing wetland ecotourism tours to introduce and promote these centers, formulating a national education, participation, and awareness-raising framework, and enhancing local community engagement in wetland conservation efforts. The results of this study will help policymakers and decision-makers in the wetland sector, especially in the Environmental Protection Organization, to gain a complete understanding of the current status of wetland education centers and develop a coherent and comprehensive plan at the national level to improve their performance. تالاب‌ها به‌عنوان یکی از زیباترین، مهم‌ترین و درعین‌حال شکننده‌ترین اکوسیستم‌های طبیعت به شمار می‌روند. در کشورها توسعه‌یافته دولت‌ها با فـراهم کردن امکانات آموزشی، پژوهشی و تفریحی برای استفاده مردم، زمینه‌های لازم در جهت حفاظت از تالاب‌ها را فـراهم می‌نماید که یکی از این اقدامات ایجاد مراکز آموزش تالابی می‌باشد. ایجاد مراکز آموزش تالابی با اینکه بیش از نیم قرن قدمت دارند ولی در کشور ایران این تاریخ کمتر از دو دهه می‌باشد و وضعیت این مراکز در کشور با اهداف پیش‌بینی‌شده فاصله زیادی دارد. بنابراین هدف این پژوهش کاربردی بررسی وضعیت موجود مراکز آموزش تالابی و ارائه راهبردهایی در راستای توسعه این مراکز می‌باشد. جامعه آماری این پژوهش تعداد 42 نفر از کارشناسان اجرایی مراکز تالابی از سطح کشور بود که به‌صورت کارگاهی اقدام به جمع‌آوری اطلاعات شد. در این پژوهش ابتدا با استفاده از چارچوب تحلیل SWOT به بررسی نقاط ضعف، قوت، تهدید و فرصت‌های مراکز تالابی پرداخته شد و در نهایت با استفاده از ماتریس برنامه­ریزی راهبردی کمی به اولویت‌بندی راهبردهای قابل قبول پرداخته شد. نتایج این پژوهش نشان داد که فضای راهبردی مراکز تالابی کشور در ناحیه حداقل- حداکثر (ناحیه سوم) قرار دارد. در این زمینه مهم­ترین راهبردهای ارائه‌شده شامل برگزاری تورهای تالاب­گردی در جهت معرفی مراکز تالابی و تدوین سند ملی آموزش، مشارکت و آگاهی افزایی در راستای ارتقاء جایگاه جوامع محلی در حفاظت از تالاب­ها بودند. نتایج این مطالعه به سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران حوضه تالاب‌ها به‌خصوص در سازمان حفاظت محیط‌زیست کمک می‌کند تا شناخت کاملی از وضعیت موجود مراکز تالابی به دست آورند و در راستای بهبود عملکرد این مراکز، اقدام به تدوین یک برنامه منسجم و جامع در سطح ملی نمایند. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_12751_ae9a9f4dd21ef9c1265f1334877427a5.pdf

دانشگاه پیام نور فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار 2322-3057 14 3 2026 05 22 Meta-Analysis of the Level of Responsible Behaviors in Iranian Society in Dealing with Environment Based on Rodgers' Evolutionary Approach فراتحلیل سطح رفتارهای مسئولانه جامعه ایران در مواجهه با محیط‌زیست بر اساس رویکرد تکاملی راجرز 33 70 12752 10.30473/ee.2026.73831.2822 FA بهروز محمدرضاپور دانشجوی دکتری برنامه‌ریزی آمایش سرزمین، گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران ناصر سلطانی دانشیار، گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران Journal Article 2025 03 04 According to many environmental experts, the scale of ecological problems is a global challenge because the way humans have chosen to inhabit and utilize their habitat is the result of irresponsible human actions, leading to a critical situation in some areas. Therefore, this study aims to clarify the impact of responsible behaviors in Iranian society in dealing with the environment through a systematic review of theoretical literature. In this study, the data collection system follows a documentary approach, and textual data related to environmentally responsible behaviors are analyzed systematically using Rodgers' evolutionary approach. This analysis considers antecedents, characteristics, consequences, conceptual references, and related concepts. The results indicate that four antecedents (individual and social, cognitive, managerial and governance, and natural)  serve as preconditions for the manifestation of two key characteristics: functional and structural. Moreover, in addition to positive consequences, there are also negative consequences, with the possibility of inconsistencies in outcomes. Furthermore, conceptual references have helped to clarify characteristics and related concepts by enhancing the understanding of similarities, differences, and concept descriptions. Among these, environmental attitudes, awareness, and knowledge are essential prerequisites for changing responsible behaviors, leading to an increased sense of responsibility toward the environment. Accepting responsibility fosters environmental ethics, and the development of such ethics plays a crucial role in addressing environmental crises. به اعتقاد بسیاری از صاحب‌نظران محیط‌زیست، مقیاس مشکلات محیط‌زیستی به­عنوان چالشی جهانی، ناشی از این است که روشی که انسان در سکنی گزیدن و استفاده از زیستگاه خود برگزیده، محصول کنش­های غیرمسئولانۀ انسان است، به‌طوری‌که برخی از مناطق در وضعیت بحرانی قرار دارد؛ بنابراین هدف این پژوهش، واضح­سازی تأثیر رفتارهای مسئولانه جامعه ایران در مواجهه با محیط­زیست با مرور نظام­مند ادبیات نظری می­باشد. در این پژوهش، نظام گردآوری داده­ها به شیوه اسنادی بوده و داده­های نوشتاری مرتبط با رفتارهای مسئولانه زیست­محیطی برحسب پیشایندها، ویژگی­ها، پیامدها، ارجاع­های مفهوم و مفاهیم مرتبط، با استفاده از روش تکاملی راجرز به­عنوان یک روش سیستماتیک مورد تحلیل قرار می­گیرد. نتایج بیانگر آن است که چهار پیشایند: فردی و اجتماعی، شناختی، مدیریتی و حاکمیتی و طبیعی، شرایط پیشینی برای عینیت یافتن دو ویژگی، عملکردی و ساختاری با مفهوم هستند. همچنین علاوه بر پیامدهای مثبت، پیامدهای منفی نیز با احتمال مغایرت در نتایج وجود دارد. همین­طور، ارجاع­های مفهوم به واضح­سازی بیشتر ویژگی­ها و مفاهیم مرتبط نیز به فهم شباهت­ها، تفاوت­ها و توصیف مفهوم کمک کرده است. در این ‌بین نگرش، آگاهی و دانش زیست­محیطی از پیش‌شرط‌های ضروری در تغییر رفتارهای مسئولانه بوده که به تقویت احساس مسئولیت نسبت به محیط­زیست می­انجامد، پذیرش مسئولیت، اخلاق زیست­محیطی را توسعه می­دهد و توسعه اخلاق، عاملی مؤثر در رفع بحران­های زیست­محیطی خواهد بود. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_12752_6d44d19a8d3ffffedc6dbb7e3fb9e69e.pdf

دانشگاه پیام نور فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار 2322-3057 14 3 2026 05 22 The Role of Social Well-Being in Enhancing Environmental Behaviors Among Citizens Aged 18 Over in Isfahan نقش بهزیستی اجتماعی در تقویت رفتارهای زیست‌محیطی شهروندان بالای 18 سال شهر اصفهان 71 92 12753 10.30473/ee.2026.74206.2830 FA عظیمه السادت عبداللهی استادیار، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم‌ اجتماعی، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران حسن رضا یوسفوند استادیار، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم‌ اجتماعی، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران محمود رضا شاهسواری استادیار، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم‌ اجتماعی، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران Journal Article 2025 05 06 This study examines the relationship between social well-being and environmental behaviors among citizens over 18 years old in Isfahan, Iran, a city confronting severe environmental issues, including the Zayandeh Rud drought, air pollution, and excessive waste production. Employing a quantitative survey method, data were collected from 400 participants using standardized questionnaires by Keyes (1998) for social well-being and Schultz (2001) for environmental behaviors, both tailored to the Iranian context. The target population, approximately 1.6 million adults in Isfahan in 2024, was sampled via a multi-stage cluster sampling approach to ensure demographic and geographic diversity. Structural equation modeling (SEM) analysis demonstrated that social well-being, comprising social cohesion (β=0.59), social trust (β=0.71), social support (β=0.74), and sense of belonging (β=0.42), significantly predicts environmental behaviors, categorized as responsible (e.g., recycling), collective (e.g., community cleanups), preventive (e.g., energy conservation), and sustainable (e.g., public transport use). Social support emerged as the most potent predictor, driving behaviors like water conservation and waste reduction by fostering emotional and practical encouragement. Social trust also played a critical role, enhancing confidence in institutions and neighbors, thus promoting compliance with environmental policies. Social cohesion and sense of belonging further supported collective and sustainable actions, respectively, by strengthening community ties and emotional attachment to the local environment. The model explained 90% of the variance in environmental behaviors, aligning with theories of social capital (Putnam, 2000), social trust (Fukuyama, 1995), place attachment (Scannell & Gifford, 2010), and planned behavior (Ajzen, 1991). Indirect effects highlighted the mediating roles of social support (42.18%) and sense of belonging (19.32%), amplifying the influence of social cohesion and trust. These findings underscore that robust social networks and institutional trust are vital for fostering sustainable practices in urban settings like Isfahan. The study proposes policy interventions, including enhancing institutional transparency through regular environmental reports, establishing local networks for recycling and sustainability education, and launching cultural campaigns, such as annual Zayandeh Rud festivals, to boost community engagement and environmental stewardship. Limitations include the reliance on quantitative data, which may overlook cultural or motivational nuances, and the lack of intra-city geographical analysis. Future research should integrate qualitative approaches, such as in-depth interviews, and conduct comparative studies with cities like Tehran or Yazd to enhance generalizability. This study highlights the critical role of social well-being in promoting environmental behaviors, offering a comprehensive framework for urban policymakers to address Isfahan’s environmental challenges through socially driven strategies, with potential applicability to other cities facing similar issues. این پژوهش با هدف بررسی رابطه میان بهزیستی اجتماعی و رفتارهای زیست‌محیطی در میان شهروندان بالای 18 سال شهر اصفهان انجام شده است. با استفاده از رویکرد کمی و روش پیمایشی، داده‌ها از 400 نفر از طریق پرسشنامه‌های استاندارد کیز (1998) و شولتز (2001) جمع‌آوری شدند. جامعه آماری ساکنان بالای 18 سال اصفهان در سال 1403 بود که با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب شدند. یافته‌ها نشان داد که بهزیستی اجتماعی، شامل انسجام اجتماعی (59/0)، اعتماد اجتماعی (71/0)، حمایت اجتماعی (74/0) و احساس تعلق (42/0)، تأثیر معنی‌داری بر رفتارهای زیست‌محیطی (مسئولانه، جمعی، پیش‌گیرانه و پایدار) دارد. مدل معادلات ساختاری (SEM) نشان داد که ۹۰ درصد از واریانس رفتار زیست‌محیطی توسط این متغیرها توضیح داده می‌شود. نتایج با نظریه‌های سرمایه اجتماعی، اعتماد اجتماعی، و دلبستگی مکانی هم‌راستا بود و نقش حمایت اجتماعی به‌عنوان قوی‌ترین پیش‌بین تأیید شد. این مطالعه پیشنهاد می‌کند که تقویت بهزیستی اجتماعی از طریق شفافیت نهادی، شبکه‌های محلی، و کمپین‌های فرهنگی می‌تواند رفتارهای پایدار را در شهرهایی با چالش‌های زیست‌محیطی مانند اصفهان ترویج دهد. محدودیت‌هایی نظیر تکیه بر داده‌های کمی و عدم بررسی عوامل کیفی نیز مطرح شدند. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_12753_1e4691ded5f114f6c3178664e21bd626.pdf

دانشگاه پیام نور فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار 2322-3057 14 3 2026 05 22 Environmental Attitudes and Perception of Cultural Ecosystem Services (Case Study: Neighborhood parks in Tehran) نگرش‌های محیط‌زیستی و ادراک خدمات فرهنگی اکوسیستم (مطالعه موردی؛ پارک‌های محلی در شهر تهران) 93 111 12754 10.30473/ee.2025.74729.2853 FA زهرا صادقی استادیار، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران شینا ص برنجی دکتری معماری منظر. دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت ، تهران، ایران الهام پرویزی استادیار، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران Journal Article 2025 05 27 The rapid pace of urbanization has intensified environmental problems that adversely affect human well-being. Urban parks play a critical role in addressing these challenges by providing Ecosystem Services (ES) that support public health and quality of life. Among these, Cultural Ecosystem Services (CES) are particularly important, as they reflect people’s connection with nature in urban areas and contribute to overall well-being. This study examines the relationship between socio-demographic factors and CES perception, focusing on gender, age, attention to the landscape, and environmental attitudes. Environmental attitudes, measured using the New Ecological Paradigm (NEP) scale, are key to promoting collaborative environmental protection. Using an analytical-descriptive approach, 400 neighborhood park users were surveyed through stratified random sampling. Data were collected via a structured questionnaire, validated with factor analysis and Cronbach’s alpha, and analyzed using multiple linear regression. The results indicate that gender, age, and attention to the landscape do not significantly influence CES perception. In contrast, pro-environmental attitudes positively affect it. Individuals with eco-oriented perspectives are more likely to engage in recreational and social activities within parks, enhancing their well-being. This influence manifests in two ways: increased appreciation of CES, particularly recreational and social values, which improves mental and physical health; and greater environmental protection, as these individuals avoid behaviors that harm green spaces. The findings highlight the need to shift public perspectives from anthropocentric to ecocentric. Promoting pro-environmental attitudes requires raising environmental awareness and knowledge across diverse social groups, supported by collaborative planning and educational initiatives to improve CES perception and utilization in urban green spaces. افزایش شهرنشینی موجب شده خدمات فرهنگی اکوسیستم بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد. این خدمات شامل منافع ناملموسی است که افراد از محیط طبیعی دریافت می‌کنند و در تقویت حس بهزیستی مؤثرند. هدف این پژوهش بررسی تأثیر عوامل فردی و نگرشی، از جمله جنسیت، سن، میزان توجه به محیط و نگرش‌های محیط‌زیستی، بر ادراک خدمات فرهنگی اکوسیستم در پارک‌های محلی شهر تهران است. سنجش نگرش‌های محیط‌زیستی به‌عنوان رویکردی مشارکتی برای حفاظت از محیط‌زیست، با استفاده از<strong> مقیاس پارادایم‌های جدید محیط‌زیستی</strong><strong> (</strong><strong>NEP</strong><strong>)</strong> انجام شده است. این پژوهش از نوع <strong>کاربردی</strong> و به روش <strong>توصیفی-تحلیلی و میدانی</strong> انجام شده و از مرور نظام‌مند مطالعات پیشین برای شناسایی شاخص‌های مؤثر استفاده کرده است. جامعه آماری شامل کاربران پارک‌های محلی منطقه ۵ شهر تهران است که پرسشنامه‌ها را به‌صورت حضوری در محل پارک‌ها تکمیل کرده‌اند. حجم نمونه با استفاده از <strong>جدول مورگان</strong>، ۴۰۰ نفر تعیین شد و نمونه‌گیری به‌صورت <strong>تصادفی طبقه‌ای بر اساس سن و جنسیت</strong> صورت گرفت. روایی ابزار پژوهش از طریق <strong>تحلیل عاملی</strong> و پایایی آن با محاسبه <strong>ضریب آلفای کرونباخ</strong> بررسی شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از <strong>رگرسیون خطی چندگانه</strong> برای متغیرهای نگرش محیط‌زیستی و توجه به محیط، و آزمون <strong>t </strong><strong>مستقل</strong><strong> </strong>برای جنسیت انجام شد. نتایج نشان داد که <strong>نگرش‌های مثبت محیط‌زیستی پیش‌بینی‌کننده معناداری</strong> برای مهمترین خدمات فرهنگی پارک، یعنی تفریح و فعالیت‌های اجتماعی هستند. در نتیجه، تقویت رویکرد بوم‌محور می‌تواند به بهبود ادراک خدمات فرهنگی و حرکت به‌سوی توسعه زیرساخت‌های سبز چندکارکردی و رفتارهای سازگار با محیط‌زیست کمک کند. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_12754_94c1c7886fe38f0c6e6c6f8f350bbcdf.pdf

دانشگاه پیام نور فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار 2322-3057 14 3 2026 05 22 An Exploratory Study of the Epistemology of Iranian Environmental Politicians مطالعه اکتشافی شناخت‌شناسی سیاست‌مداران عرصه محیط‌زیست ایران 113 136 12755 10.30473/ee.2025.74742.2854 FA یاسر خوش سیرت سلیمی دانشجوی دکتری بررسی مسائل اجتماعی ایران، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران علی روحانی دانشیار، گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران حسین افراسیابی استاد، گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران صادق صالحی استاد، گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران Journal Article 2025 06 04 Environmental issues have expanded significantly since the emergence of modern nation-states. Although governments and environmental organizations have made various efforts to protect the environment and promote sustainable development for the benefit of present and future generations, environmental crises have deepened, and the discourse of sustainable development continues to face numerous challenges. Consequently, sociologists have referred to such societies as "risk societies." Part of the problem can be attributed to how policymakers and planners perceive environmental issues and how they respond to them. This study was conducted using a qualitative approach and employed reflexive thematic analysis. Data were collected through in-depth interviews with experts and stakeholders involved in environmental issues in Iran. The target population included 29 individuals comprising ministers, senior managers, specialists, and civil society activists, selected through purposive sampling. The findings revealed ten key themes: the complexity of the environmental concept, Iran’s ecological understanding, unbalanced development, idealism, the pitfall of self-sufficiency, lack of awareness regarding the issue, lack of shared concern, overcentralization by the state, an infrastructure-centric perspective, and organizational inertia. The results indicate that policymakers lacked an adequate understanding of Iran’s environment, its ecological fragility, and the need for development aligned with the country’s biocapacity. Instead, they have unilaterally imposed their ideals on society. Moreover, environmental policymaking processes, carried out across various levels and sectors, have predominantly focused on structural considerations, often neglecting the multidimensional nature of environmental challenges. مسائل محیط­زیستی از زمان پیدایش دولت‌های مدرن، گسترش یافته است. اگرچه دولت و سازمان‌های محیط‌زیست، تلاش‌هایی جهت حفاظت بهینه از محیط‌زیست داشته‌اند، اما بحران‌ها تعیمق یافته‌اند. گفتمان توسعه پایدار با مخاطرات فراوانی دست و پنجه نرم می‌کند. بخشی از مشکل را می‌توان به نحوه ادراک سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان از مسئله و نحوه واکنش آنها نسبت داد. پژوهش حاضر به روش کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون بازاندیشانه صورت گرفته است. ابزار جمع‌آوری داده‌ها، مصاحبه عمیق از نخبگان مرتبط با مسائل محیط‌زیست ایران بود. جامعه هدف تحقیق شامل 29 نفر از وزرا، مدیران، متخصصان و فعالین مدنی بوده است که با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند انجام شد. یافته‌های تحقیق شامل نه مضمون؛ پیچیدگی مفهوم محیط‌زیست، فهم بوم‌شناختی ایران، توسعه نامتوازن، آرمانگرایی، آفت خودبسندگی، ناآگاهی از مسئله، ناهم‌دغدغه‌گی، دولتی‌شدن و نگاه سازه‌محور بود. نتایج نشان می‌دهد که سیاست‌گذاران شناخت متناسبی از محیط‌زیست ایران و شکنندگی آن و توسعه متناسب با ظرفیت زیستی ایران نداشتند و آرمان‌های خود را به‌صورت یک‌طرفه و ملاحظات سازه­محور، بر جامعه تحمیل می‌کنند. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_12755_32114577ccf107f9d3613a8bdda03d37.pdf

دانشگاه پیام نور فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار 2322-3057 14 3 2026 05 22 Investigating the Contribution of People with Different Levels of Education in the Society on Environmental Pollution بررسی سهم سطوح مختلف تحصیلات افراد جامعه برآلودگی محیط‌زیست 137 157 12756 10.30473/ee.2026.74823.2858 FA حمیدرضا ایزدی دانشیار، گروه اقتصاد، دانشکده مدیریت و علوم انسانی، دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار، ایران مرتضی سیاره مربی، گروه اقتصاد، دانشکده مدیریت و علوم انسانی، دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار، ایران فرخنده محمدنژاد کارشناسی ارشد، اقتصاد محیط‌زیست، دانشکده مدیریت و علوم انسانی، دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار، ایران Journal Article 2025 06 08 Environmental pollution has emerged as a critical global concern, drawing persistent attention from international organizations due to its severe ecological and socio-economic consequences. Developing countries such as Iran are particularly vulnerable, as rapid urbanization, industrialization, and rising energy consumption have significantly intensified environmental degradation in recent decades. Education is widely acknowledged as a key determinant in shaping environmental awareness, responsibility, and sustainable behavior; however, its measurable impact on pollution has received limited empirical attention.This study investigates the contribution of different education levels to environmental quality in Iran over the period 2006–2020. Relying on official national statistics, the analysis applies the Instrumental Variable (IV) econometric framework and Two-Stage Least Squares (2SLS) estimation to address potential endogeneity between education and environmental outcomes. The findings reveal a negative and statistically significant relationship between education and environmental pollution. In particular, higher education levels—especially Master’s and PhD degrees—exert the strongest mitigating effect on CO₂ emissions, whereas lower levels of education show weaker but still favorable impacts.The results underscore the pivotal role of education in fostering environmentally responsible behavior and advocate for policies that integrate sustainability into educational systems. Enhancing education levels not only strengthens human capital but also serves as a powerful tool for improving environmental quality and promoting sustainable development. آلودگی محیط‌زیست به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های جهانی، همواره مورد توجه و هشدار مجامع بین‌المللی قرار گرفته و پیامدهای گسترده‌ای بر اکوسیستم‌ها و جوامع انسانی برجای گذاشته است. کشورهای در حال توسعه مانند ایران بیش از دیگران در معرض این تهدید قرار دارند، زیرا روند فزاینده شهرنشینی، صنعتی‌شدن و مصرف انرژی طی دهه‌های اخیر، شدت تخریب محیط‌زیست را به‌طور چشمگیری افزایش داده است. آموزش به‌عنوان عاملی کلیدی در ارتقای آگاهی، مسئولیت‌پذیری و رفتارهای پایدار شناخته می‌شود، اما بررسی‌های تجربی در خصوص تأثیر کمی آن بر آلودگی زیست‌محیطی محدود بوده است. این پژوهش با استفاده از داده‌های رسمی کشور و به‌کارگیری روش اقتصادسنجی متغیر ابزاری (IV) و تخمین حداقل مربعات دومرحله‌ای (2SLS)، به تحلیل رابطه علی میان سطوح مختلف تحصیلات و کیفیت محیط‌زیست در ایران طی سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۹ پرداخته است. نتایج نشان می‌دهد که میان تحصیلات و آلودگی زیست‌محیطی رابطه‌ای منفی و معنادار وجود دارد. در این میان، سطوح تحصیلات تکمیلی به‌ویژه کارشناسی ارشد و دکتری بیشترین نقش را در کاهش انتشار دی‌اکسیدکربن داشته‌اند، در حالی‌که مقاطع پایین‌تر نیز هرچند با اثرگذاری کمتر، تأثیری مثبت بر بهبود کیفیت محیط‌زیست دارند. یافته‌ها بر اهمیت تحصیلات در تقویت رفتارهای زیست‌محیطی و ضرورت سیاست‌گذاری آموزشی با رویکرد پایداری تأکید دارند. به‌طور کلی، ارتقای سطح آموزش علاوه بر توسعه سرمایه انسانی، ابزاری مؤثر برای کاهش آلودگی و دستیابی به توسعه پایدار به‌شمار می‌رود. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_12756_e27dc3690176a2a786dae0bacc752253.pdf

دانشگاه پیام نور فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار 2322-3057 14 3 2026 05 22 Determinants of Iran’s Ecological Footprint: The Role of Education and Sustainable Energy Policies عوامل مؤثر بر ردپای اکولوژیکی ایران: نقش آموزش و سیاست‌های انرژی پایدار 159 176 12757 10.30473/ee.2025.75189.2869 FA ابراهیم علی خواه دانشجوی دکتری علوم اقتصادی- توسعه اقتصادی، پردیس بین‌المللی ارس، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران سید کمال صادقی استاد، گروه توسعه اقتصادی و برنامه‌ریزی، دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران داود بهبودی استاد، گروه توسعه اقتصادی و برنامه‌ریزی، دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران محسن پورعبادالهان کویچ استاد، گروه توسعه اقتصادی و برنامه‌ریزی، دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران Journal Article 2025 07 25 This study examines the factors influencing Iran's ecological footprint, with a special focus on the role of education and sustainable energy policies. The ecological footprint, as a critical indicator for assessing human pressure on natural resources, requires thorough analysis in Iran due to its heavy reliance on fossil fuels and environmental challenges. The primary objective of this study is to investigate the impact of renewable energy consumption, economic growth, industrial value-added, and education on Iran's ecological footprint from 1961 to 2023, using the Nonlinear Autoregressive Distributed Lag (NARDL) model. The main research gap in prior studies is the lack of attention to education as a soft factor in sustainability alongside economic and energy variables, as well as the emphasis on linear relationships instead of exploring nonlinear and asymmetric effects. The innovation of this study lies in incorporating environmental education into the NARDL model for Iran for the first time, enabling the analysis of positive and negative shocks. The findings indicate that renewable energy consumption and sustainable economic growth reduce the ecological footprint in the short term, though positive and negative shocks may yield varying effects. In the long term, education plays a significant and reducing role. The results suggest that policymakers should promote clean energy, impose taxes on polluters, and enhance environmental education to reduce the ecological footprint and achieve sustainable development. This study emphasizes the importance of integrating economic, social, and environmental dimensions. این پژوهش به بررسی عوامل اثرگذار بر ردپای اکولوژیکی ایران می‌پردازد، با تأکید ویژه بر نقش آموزش و سیاست‌های انرژی پایدار. ردپای اکولوژیکی، به‌عنوان شاخصی مهم برای سنجش فشار انسانی بر منابع طبیعی، در ایران به‌دلیل وابستگی گسترده به سوخت‌های فسیلی و چالش‌های زیست‌محیطی نیازمند تحلیل دقیق است. هدف اصلی این مطالعه، بررسی تأثیر مصرف انرژی‌های تجدیدپذیر، رشد اقتصادی، ارزش افزوده بخش صنعت و آموزش بر ردپای اکولوژیکی ایران طی سال‌های ۱۳۴۰ تا ۱۴۰۲ با استفاده از مدل غیرخطی خودرگرسیونی با وقفه‌های توزیعی (NARDL) است. شکاف پژوهشی اصلی در مطالعات پیشین، کم‌توجهی به نقش آموزش به‌عنوان عاملی نرم‌افزاری در پایداری، در کنار متغیرهای اقتصادی و انرژی، و تمرکز بر روابط خطی به‌جای بررسی اثرات غیرخطی و نامتقارن است. نوآوری این پژوهش، گنجاندن آموزش زیست‌محیطی در مدل NARDL برای ایران است که برای اولین بار امکان تحلیل اثرات مثبت و منفی تکانه‌ها را فراهم می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مصرف انرژی‌های تجدیدپذیر و رشد اقتصادی پایدار در کوتاه‌مدت ردپای اکولوژیکی را کاهش می‌دهند، اما تکانه‌های مثبت و منفی می‌توانند اثرات متفاوتی داشته باشند. در بلندمدت، آموزش نقشی کاهنده و معنادار ایفا می‌کند. نتایج پیشنهاد می‌کند که سیاست‌گذاران با گسترش استفاده از انرژی‌های پاک، وضع مالیات بر آلاینده‌ها و تقویت آموزش زیست‌محیطی، به کاهش ردپای اکولوژیکی و تحقق توسعه پایدار کمک کنند. این مطالعه بر اهمیت یکپارچگی ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی تأکید دارد. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_12757_474ea10bf9b23a399b7301165ee62464.pdf

دانشگاه پیام نور فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار 2322-3057 14 3 2026 05 22 An Analytical Investigation of the Effects of Education and Environmental Quality on Health Improvement in Iran بررسی تحلیلی تأثیر آموزش و کیفیت محیط‌زیست بر بهبود سلامت در ایران 177 191 13090 10.30473/ee.2024.70984.2725 FA سمیرا متقی دانشیار، گروه اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران علی شجاعی فرد دانشیار، گروه مدیریت، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران مرضیه متقی کارشناس ارشد، مدیریت آموزشی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران Journal Article 2024 04 08 Environment, environmental pollution caused by industrialization, mechanization, and excessive use of fossil fuels are among the main parameters affecting human life, and any relevant changes that can be made through educational mechanisms may affect the quality of human life in terms of health. Accordingly, the type, method, and degree of influence of these indicators, along with other factors affecting health in different regions, including Iran, are important. Therefore, the present study aims to analyze the effect of education and environmental quality on improving health in Iran. For this purpose, this research investigated the effect of independent variables on the dependent variable using quantile regression and EViews 13 software during the period 1996–2022. The results of the estimation of the model in different quantiles indicate the existence of a negative relationship between air pollution pollutants (the emission of carbon dioxide and other gases caused by the consumption of fossil fuels) and health improvement in Iran. Also, the effects of education indicators, health care costs, per capita national income, and access to healthy food have been positive. Therefore, by considering economic and environmental factors and the education index, on the one hand, the environmental performance index can be improved, and on the other hand, through policymakers’ attention to appropriate policies in this direction, the health situation in Iran can be improved. محیط‌زیست، آلودگی­های محیطی ناشی از صنعتی‌شدن، مکانیزه‌شدن و مصرف بیش‌ازحد سوخت­های فسیلی از پارامترهای اصلی اثرگذار بر زندگی بشر بوده و هرگونه تغییر در آن که می­تواند از طریق مکانیزم‌های آموزشی صورت گیرد، کیفیت زندگی انسان­ها را به لحاظ سلامتی تحت‌الشعاع قرار دهد. براین‌اساس نوع، نحوه و میزان اثرگذاری این شاخص­ها در کنار سایر عوامل اثرگذار بر سلامت در مناطق مختلف ازجمله کشور ایران از اهمیت بالایی برخوردار است؛ لذا هدف اصلی این مطالعه بررسی تحلیلی تأثیر آموزش و کیفیت محیط‌زیست بر بهبود سلامت در ایران می‌باشد که به این منظور این پژوهش طی دوره زمانی 1996-2022 با استفاده از رگرسیون کوانتایل و کاربرد نرم‌افزار Eviews 13 به بررسی اثرگذاری متغیرهای مستقل بر متغیر وابسته پژوهش پرداخته است. نتایج حاصل از تخمین مدل در دهک‌های مختلف نشان‌دهنده وجود یک رابطه منفی ‌بین آلاینده‌های آلودگی هوا شامل (انتشار گاز دی‌اکسیدکربن و سایر گازهای ناشی از مصرف سوخت‌های فسیلی) و بهبود سلامت در ایران بوده است. همچنین اثرگذاری شاخص­های آموزش، مخارج مراقبت‌های بهداشتی، درآمد ملی سرانه و دسترسی به مواد غذایی سالم مثبت بوده است؛ لذا با اهتمام به عوامل اقتصادی، زیست‌محیطی و شاخص آموزش از یک سو شاخص عملکرد محیط‌زیست رشدیافته و از سوی دیگر با توجه دولتمردان به خط‌مشی‌های مناسب در این راستا، وضعیت سلامت در کشور ایران بهبود می­یابد. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_13090_8ca2e65a634d11950c09458f6f41cfa1.pdf

دانشگاه پیام نور فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار 2322-3057 14 3 2026 05 22 The Effect of Context-Oriented Science Education on the Environmental Attitude and Performance of Elementary School Students تأثیر آموزش علوم به سبک زمینه محور بر نگرش و عملکرد محیط‌زیستی دانش‌آموزان ابتدایی 193 214 13091 10.30473/ee.2025.71869.2759 FA مریم نعیمی استادیار گروه علوم تربیتی، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران مریم لاریجانی دانشیار گروه علوم تربیتی، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران Journal Article 2024 08 02 Pro-environmental behavior is one of the significant and important factors in protecting the environment. This behavior is dependent on different factors like individual factors, environmental knowledge and attitude, as well as social, economic, and cultural factors. Therefore, this study aimed to investigate the impact of context-oriented science education on the environmental attitude and performance of primary school students in Arak city. The present study was a semi-experimental study with a pre-test–post-test with control group design. The statistical population included all female students in the fifth and sixth grades of elementary school in Arak city. The research sample included 50 female students in the fifth and sixth grades of elementary school who were selected based on the research entry criteria and through a purposeful method and were randomly assigned to two groups of 25 in a multi-stage experimental group (mean age: 11.50±0.51) and a control group (mean age: 11.50±0.48). The data collection tool included Dunlap's et al. (2001) environmental attitude questionnaire and Harun et al. (2011) environmental performance questionnaire, which were answered similarly by students in the pre-test and post-test. The experimental group underwent context-oriented science education for 7 weeks, two sessions per week, each session lasting 60 minutes. Data were analyzed through one-way analysis of covariance in SPSS software version 25. The results showed that by controlling the pre-test score, there was a significant difference between the environmental attitude and environmental performance test scores of the two experimental and control groups in the post-test (p=0.001). Therefore, teaching science in a context-oriented way can be an effective strategy for improving the environmental attitude and performance of fifth- and sixth-grade children in Arak city. رفتار محیط‌زیستی یکی از عوامل مهم و نقش‌آفرین در حفاظت از محیط‌زیست است. این رفتار تحت تأثیر عوامل گوناگونی ازجمله ویژگی‌های فردی، دانش و نگرش محیط‌زیستی افراد قرار دارد. همچنین عوامل اجتماعی-اقتصادی و فرهنگی نیز می‌تواند بر رفتار محیط‌زیستی افراد مؤثر باشد بر همین سبب، پژوهش حاضر با هدف از این تحقیق بررسی تأثیر آموزش علوم به سبک زمینه محور بر نگرش و عملکرد محیط‌زیستی دانش‌آموزان ابتدایی شهر اراک بود. پژوهش حاضر ازلحاظ روش اجرا، جزء پژوهش‌های نیمه آزمایشی با طرح پیش‌آزمون-پس‌آزمون با گروه کنترل بود. جامعه آماری شامل تمامی دانش‌آموزان دختر پایه پنجم و ششم دوره ابتدایی شهر اراک بود. نمونه پژوهش شامل 50 نفر دانش‌آموزان دختر دوره ابتدایی، پایه پنجم و ششم بود که بر اساس معیارهای ورود به پژوهش و به روش هدفمند انتخاب و به‌صورت تصادفی چندمرحله‌ای در دو گروه 25 نفری آزمایش (میانگین سنی: 51/0±50/11) و کنترل (میانگین سنی: 48/0±50/11) جایابی شدند ابزار جمع­آوری داده‌ها شامل دو پرسشنامه نگرش زیست‌محیطی Dunlap و همکاران (2001) و پرسشنامه عملکرد محیط‌زیستی Harun و همکاران (2011) بود که در پیش‌آزمون و پس‌آزمون به‌طور مشابه توسط دانش­آموزان پاسخ داده شد. گروه آزمایش طی 7 هفته و هر هفته دو جلسه و هر جلسه 60 دقیقه تحت آموزش علوم به سبک زمینه محور پرداختند. داده‌ها از طریق آزمون تحلیل کوواریانس یک‌راهه در نرم‌افزار Spss نسخه 25 تحلیل شد. نتایج نشان داد که با کنترل نمره پیش‌آزمون، بین نمرات آزمون نگرش محیط‌زیستی و عملکرد محیط‌زیستی، دو گروه تجربی و کنترل در پس‌آزمون تفاوت معنادار وجود دارد (001/0p=)؛ بنابراین آموزش علوم به روش زمینه محور می‌تواند راهبردی مؤثر برای بهبود نگرش و عملکرد محیط‌زیستی در کودکان پنجم و ششم شهر اراک باشد. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_13091_6430d8e76167dae0b9c6512f749d8a25.pdf

دانشگاه پیام نور فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار 2322-3057 14 3 2026 05 22 Green Servant Leadership and Its Relationship with Employees' Pro-Environmental Behavior: The Role of Green Self-Efficacy and Green Intrinsic Motivation رهبری خدمتگزار سبز و رابطه آن با رفتار طرفدار محیط‌زیست کارکنان با توجه به نقش خودکارآمدی سبز و انگیزه درونی سبز 215 231 13092 10.30473/ee.2026.73181.2803 FA نیما رنجی جفرودی استادیار، گروه مدیریت، واحد بندرانزلی، دانشگاه آزاد اسلامی، بندرانزلی، ایران فاطمه اسماعیل نژاد کارشناسی ارشد، گروه مدیریت، واحد بندرانزلی، دانشگاه آزاد اسلامی، بندرانزلی، ایران Journal Article 2025 01 20 Implementing an environmental management program in organizations requires managers' and employees' willingness to do so and attention to the factors affecting it. Unlike green transformational leadership, there is little empirical research that examines the effects of green servant leadership specifically on employees' environmentally related behaviors. The present study aimed to examine the effect of green servant leadership on employees' pro-environmental behavior with regard to the mediating role of green self-efficacy and green intrinsic motivation.The present study was applied in terms of purpose and descriptive-analytical in terms of method, and was conducted using a survey method. The research method was quantitative, descriptive, and causal. Data collection was carried out using the Green Self-Efficacy Questionnaire by Yushan Chen et al. (2015), the Employees' Pro-Environmental Behavior Questionnaire by Robertson and Barling (2017), the Green Servant Leadership Questionnaire by Tavan (2019), and the Green Intrinsic Motivation Questionnaire by Wenning et al. (2020).The statistical population of this study included all employees and managers of gas and electricity companies in Guilan Province, numbering 1,163 people. The sample size was calculated using the Cochran formula as 300 people, and the structural equation modeling method was used to analyze the data using SmartPLS software.The results of the study showed that green servant leadership has a positive and significant effect on employees' pro-environmental behavior, green self-efficacy, and green intrinsic motivation. It was also found that green self-efficacy and green intrinsic motivation have a positive and significant effect on employees' pro-environmental behavior. In addition, the mediating role of green self-efficacy and green intrinsic motivation in the relationship between green servant leadership and employees' pro-environmental behavior was confirmed.Implementing an environmental management program in organizations requires environmental thinking and willingness on the part of managers and employees, and in order to promote environmental behavior, it is necessary to review educational methods and systems. The achievement of this goal requires enhancing employees' environmental behavior and adherence to the principles and standards of green management within the organization. اجرای برنامه مدیریت زیست‌محیطی در سازمان‌ها نیازمند رغبت انجام آن توسط مدیران و کارکنان به مسائل زیست‌محیطی و توجه به عوامل مؤثر بر آن است. برخلاف رهبری تحول‌آفرین سبز، تحقیقات تجربی کمی وجود دارد که تأثیرات رهبری خدمتگزار محیطی خاص را بر رفتارهای مرتبط با محیط کارمندان بررسی می‌کند. تحقیق حاضر با هدف بررسی تأثیر رهبری خدمتگزار سبز بر رفتار محیط‌زیستی کارکنان با توجه به نقش واسطه‌ای خودکارآمدی سبز و انگیزه درونی سبز صورت پذیرفته است. پژوهش حاضر به لحاظ هدف کاربردی و به لحاظ روش از نوع توصیفی – تحلیلی بوده که به شیوه پیمایشی انجام گردیده است. روش پژوهش کمّی، توصیفی و از نوع مطالعات علّی بود. گردآوری داده‌ها با استفاده از ابزار پرسشنامه خودکارآمدی سبز یوشان چن و همکاران(2015)، رفتار طرفدار محیط‌زیست کارکنان رابرتسون و بارلینگ (2017)، رهبری خدمتگزار سبز توان(2019) و انگیزه درونی سبز ونینگ و همکاران(2020) انجام شده است. جامعه آماری این پژوهش شامل تمامی کارکنان و مدیران شرکت‌های گاز و برق استان گیلان می‌باشند که تعداد آنها 1163 نفر است. تعداد حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران برابر 300 نفر محاسبه و به‌منظور تجزیه‌وتحلیل داده‌ها نیز از روش معادلات ساختاری با استفاده از نرم‌افزار Smart PL استفاده شد. نتایج حاصل از تحقیق نشان داد که رهبری خدمتگزار سبز بر رفتار طرفدار محیط‌زیست کارکنان، خودکارآمدی و انگیزه درونی سبز تأثیر مثبت و معناداری دارد. همچنین مشخص گردید که خودکارامدی و انگیزه درونی سبز نیز بر رفتار طرفدار محیط‌زیست کارکنان تأثیر مثبت و معناداری دارد. بعلاوه نقش واسطه‌ای خودکارآمدی و انگیزه درونی سبز در رابطه بین رهبری خدمتگزار سبز و رفتار طرفدار محیط‌زیست کارکنان مورد تأیید قرار گرفت. اجرای برنامه مدیریت زیست‌محیطی در سازمان‌ها نیازمند داشتن تفکر زیست‌محیطی و رغبت انجام آن توسط مدیران و کارکنان دستگاه‌ها بوده و به‌منظور پدیدار شدن رفتار زیست‌محیطی، بازنگری در روش‌ها و نظام‌های آموزشی ضروری بوده و البته لازمه تحقق این هدف، توسعه سطح رفتار کارکنان این سازمان نسبت به مسائل زیست‌محیطی و رعایت اصول و استانداردهای مدیریت سبز در این سازمان است. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_13092_45f576a3aadfbfd284445f475e6bd8eb.pdf