https://ee.journals.pnu.ac.ir/ فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار fa daily 1 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_12751.html تالاب‌ها به‌عنوان یکی از زیباترین، مهم‌ترین و درعین‌حال شکننده‌ترین اکوسیستم‌های طبیعت به شمار می‌روند. در کشورها توسعه‌یافته دولت‌ها با فـراهم کردن امکانات آموزشی، پژوهشی و تفریحی برای استفاده مردم، زمینه‌های لازم در جهت حفاظت از تالاب‌ها را فـراهم می‌نماید که یکی از این اقدامات ایجاد مراکز آموزش تالابی می‌باشد. ایجاد مراکز آموزش تالابی با اینکه بیش از نیم قرن قدمت دارند ولی در کشور ایران این تاریخ کمتر از دو دهه می‌باشد و وضعیت این مراکز در کشور با اهداف پیش‌بینی‌شده فاصله زیادی دارد. بنابراین هدف این پژوهش کاربردی بررسی وضعیت موجود مراکز آموزش تالابی و ارائه راهبردهایی در راستای توسعه این مراکز می‌باشد. جامعه آماری این پژوهش تعداد 42 نفر از کارشناسان اجرایی مراکز تالابی از سطح کشور بود که به‌صورت کارگاهی اقدام به جمع‌آوری اطلاعات شد. در این پژوهش ابتدا با استفاده از چارچوب تحلیل SWOT به بررسی نقاط ضعف، قوت، تهدید و فرصت‌های مراکز تالابی پرداخته شد و در نهایت با استفاده از ماتریس برنامه­ریزی راهبردی کمی به اولویت‌بندی راهبردهای قابل قبول پرداخته شد. نتایج این پژوهش نشان داد که فضای راهبردی مراکز تالابی کشور در ناحیه حداقل- حداکثر (ناحیه سوم) قرار دارد. در این زمینه مهم­ترین راهبردهای ارائه‌شده شامل برگزاری تورهای تالاب­گردی در جهت معرفی مراکز تالابی و تدوین سند ملی آموزش، مشارکت و آگاهی افزایی در راستای ارتقاء جایگاه جوامع محلی در حفاظت از تالاب­ها بودند. نتایج این مطالعه به سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران حوضه تالاب‌ها به‌خصوص در سازمان حفاظت محیط‌زیست کمک می‌کند تا شناخت کاملی از وضعیت موجود مراکز تالابی به دست آورند و در راستای بهبود عملکرد این مراکز، اقدام به تدوین یک برنامه منسجم و جامع در سطح ملی نمایند. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_12752.html به اعتقاد بسیاری از صاحب‌نظران محیط‌زیست، مقیاس مشکلات محیط‌زیستی به­عنوان چالشی جهانی، ناشی از این است که روشی که انسان در سکنی گزیدن و استفاده از زیستگاه خود برگزیده، محصول کنش­های غیرمسئولانۀ انسان است، به‌طوری‌که برخی از مناطق در وضعیت بحرانی قرار دارد؛ بنابراین هدف این پژوهش، واضح­سازی تأثیر رفتارهای مسئولانه جامعه ایران در مواجهه با محیط­زیست با مرور نظام­مند ادبیات نظری می­باشد. در این پژوهش، نظام گردآوری داده­ها به شیوه اسنادی بوده و داده­های نوشتاری مرتبط با رفتارهای مسئولانه زیست­محیطی برحسب پیشایندها، ویژگی­ها، پیامدها، ارجاع­های مفهوم و مفاهیم مرتبط، با استفاده از روش تکاملی راجرز به­عنوان یک روش سیستماتیک مورد تحلیل قرار می­گیرد. نتایج بیانگر آن است که چهار پیشایند: فردی و اجتماعی، شناختی، مدیریتی و حاکمیتی و طبیعی، شرایط پیشینی برای عینیت یافتن دو ویژگی، عملکردی و ساختاری با مفهوم هستند. همچنین علاوه بر پیامدهای مثبت، پیامدهای منفی نیز با احتمال مغایرت در نتایج وجود دارد. همین­طور، ارجاع­های مفهوم به واضح­سازی بیشتر ویژگی­ها و مفاهیم مرتبط نیز به فهم شباهت­ها، تفاوت­ها و توصیف مفهوم کمک کرده است. در این ‌بین نگرش، آگاهی و دانش زیست­محیطی از پیش‌شرط‌های ضروری در تغییر رفتارهای مسئولانه بوده که به تقویت احساس مسئولیت نسبت به محیط­زیست می­انجامد، پذیرش مسئولیت، اخلاق زیست­محیطی را توسعه می­دهد و توسعه اخلاق، عاملی مؤثر در رفع بحران­های زیست­محیطی خواهد بود. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_12753.html این پژوهش با هدف بررسی رابطه میان بهزیستی اجتماعی و رفتارهای زیست‌محیطی در میان شهروندان بالای 18 سال شهر اصفهان انجام شده است. با استفاده از رویکرد کمی و روش پیمایشی، داده‌ها از 400 نفر از طریق پرسشنامه‌های استاندارد کیز (1998) و شولتز (2001) جمع‌آوری شدند. جامعه آماری ساکنان بالای 18 سال اصفهان در سال 1403 بود که با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب شدند. یافته‌ها نشان داد که بهزیستی اجتماعی، شامل انسجام اجتماعی (59/0)، اعتماد اجتماعی (71/0)، حمایت اجتماعی (74/0) و احساس تعلق (42/0)، تأثیر معنی‌داری بر رفتارهای زیست‌محیطی (مسئولانه، جمعی، پیش‌گیرانه و پایدار) دارد. مدل معادلات ساختاری (SEM) نشان داد که ۹۰ درصد از واریانس رفتار زیست‌محیطی توسط این متغیرها توضیح داده می‌شود. نتایج با نظریه‌های سرمایه اجتماعی، اعتماد اجتماعی، و دلبستگی مکانی هم‌راستا بود و نقش حمایت اجتماعی به‌عنوان قوی‌ترین پیش‌بین تأیید شد. این مطالعه پیشنهاد می‌کند که تقویت بهزیستی اجتماعی از طریق شفافیت نهادی، شبکه‌های محلی، و کمپین‌های فرهنگی می‌تواند رفتارهای پایدار را در شهرهایی با چالش‌های زیست‌محیطی مانند اصفهان ترویج دهد. محدودیت‌هایی نظیر تکیه بر داده‌های کمی و عدم بررسی عوامل کیفی نیز مطرح شدند. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_12754.html افزایش شهرنشینی موجب شده خدمات فرهنگی اکوسیستم بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد. این خدمات شامل منافع ناملموسی است که افراد از محیط طبیعی دریافت می‌کنند و در تقویت حس بهزیستی مؤثرند. هدف این پژوهش بررسی تأثیر عوامل فردی و نگرشی، از جمله جنسیت، سن، میزان توجه به محیط و نگرش‌های محیط‌زیستی، بر ادراک خدمات فرهنگی اکوسیستم در پارک‌های محلی شهر تهران است. سنجش نگرش‌های محیط‌زیستی به‌عنوان رویکردی مشارکتی برای حفاظت از محیط‌زیست، با استفاده از مقیاس پارادایم‌های جدید محیط‌زیستی (NEP) انجام شده است. این پژوهش از نوع کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی و میدانی انجام شده و از مرور نظام‌مند مطالعات پیشین برای شناسایی شاخص‌های مؤثر استفاده کرده است. جامعه آماری شامل کاربران پارک‌های محلی منطقه ۵ شهر تهران است که پرسشنامه‌ها را به‌صورت حضوری در محل پارک‌ها تکمیل کرده‌اند. حجم نمونه با استفاده از جدول مورگان، ۴۰۰ نفر تعیین شد و نمونه‌گیری به‌صورت تصادفی طبقه‌ای بر اساس سن و جنسیت صورت گرفت. روایی ابزار پژوهش از طریق تحلیل عاملی و پایایی آن با محاسبه ضریب آلفای کرونباخ بررسی شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از رگرسیون خطی چندگانه برای متغیرهای نگرش محیط‌زیستی و توجه به محیط، و آزمون t مستقل برای جنسیت انجام شد. نتایج نشان داد که نگرش‌های مثبت محیط‌زیستی پیش‌بینی‌کننده معناداری برای مهمترین خدمات فرهنگی پارک، یعنی تفریح و فعالیت‌های اجتماعی هستند. در نتیجه، تقویت رویکرد بوم‌محور می‌تواند به بهبود ادراک خدمات فرهنگی و حرکت به‌سوی توسعه زیرساخت‌های سبز چندکارکردی و رفتارهای سازگار با محیط‌زیست کمک کند. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_12755.html مسائل محیط­زیستی از زمان پیدایش دولت‌های مدرن، گسترش یافته است. اگرچه دولت و سازمان‌های محیط‌زیست، تلاش‌هایی جهت حفاظت بهینه از محیط‌زیست داشته‌اند، اما بحران‌ها تعیمق یافته‌اند. گفتمان توسعه پایدار با مخاطرات فراوانی دست و پنجه نرم می‌کند. بخشی از مشکل را می‌توان به نحوه ادراک سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان از مسئله و نحوه واکنش آنها نسبت داد. پژوهش حاضر به روش کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون بازاندیشانه صورت گرفته است. ابزار جمع‌آوری داده‌ها، مصاحبه عمیق از نخبگان مرتبط با مسائل محیط‌زیست ایران بود. جامعه هدف تحقیق شامل 29 نفر از وزرا، مدیران، متخصصان و فعالین مدنی بوده است که با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند انجام شد. یافته‌های تحقیق شامل نه مضمون؛ پیچیدگی مفهوم محیط‌زیست، فهم بوم‌شناختی ایران، توسعه نامتوازن، آرمانگرایی، آفت خودبسندگی، ناآگاهی از مسئله، ناهم‌دغدغه‌گی، دولتی‌شدن و نگاه سازه‌محور بود. نتایج نشان می‌دهد که سیاست‌گذاران شناخت متناسبی از محیط‌زیست ایران و شکنندگی آن و توسعه متناسب با ظرفیت زیستی ایران نداشتند و آرمان‌های خود را به‌صورت یک‌طرفه و ملاحظات سازه­محور، بر جامعه تحمیل می‌کنند. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_12756.html آلودگی محیط‌زیست به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های جهانی، همواره مورد توجه و هشدار مجامع بین‌المللی قرار گرفته و پیامدهای گسترده‌ای بر اکوسیستم‌ها و جوامع انسانی برجای گذاشته است. کشورهای در حال توسعه مانند ایران بیش از دیگران در معرض این تهدید قرار دارند، زیرا روند فزاینده شهرنشینی، صنعتی‌شدن و مصرف انرژی طی دهه‌های اخیر، شدت تخریب محیط‌زیست را به‌طور چشمگیری افزایش داده است. آموزش به‌عنوان عاملی کلیدی در ارتقای آگاهی، مسئولیت‌پذیری و رفتارهای پایدار شناخته می‌شود، اما بررسی‌های تجربی در خصوص تأثیر کمی آن بر آلودگی زیست‌محیطی محدود بوده است. این پژوهش با استفاده از داده‌های رسمی کشور و به‌کارگیری روش اقتصادسنجی متغیر ابزاری (IV) و تخمین حداقل مربعات دومرحله‌ای (2SLS)، به تحلیل رابطه علی میان سطوح مختلف تحصیلات و کیفیت محیط‌زیست در ایران طی سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۹ پرداخته است. نتایج نشان می‌دهد که میان تحصیلات و آلودگی زیست‌محیطی رابطه‌ای منفی و معنادار وجود دارد. در این میان، سطوح تحصیلات تکمیلی به‌ویژه کارشناسی ارشد و دکتری بیشترین نقش را در کاهش انتشار دی‌اکسیدکربن داشته‌اند، در حالی‌که مقاطع پایین‌تر نیز هرچند با اثرگذاری کمتر، تأثیری مثبت بر بهبود کیفیت محیط‌زیست دارند. یافته‌ها بر اهمیت تحصیلات در تقویت رفتارهای زیست‌محیطی و ضرورت سیاست‌گذاری آموزشی با رویکرد پایداری تأکید دارند. به‌طور کلی، ارتقای سطح آموزش علاوه بر توسعه سرمایه انسانی، ابزاری مؤثر برای کاهش آلودگی و دستیابی به توسعه پایدار به‌شمار می‌رود. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_12757.html این پژوهش به بررسی عوامل اثرگذار بر ردپای اکولوژیکی ایران می‌پردازد، با تأکید ویژه بر نقش آموزش و سیاست‌های انرژی پایدار. ردپای اکولوژیکی، به‌عنوان شاخصی مهم برای سنجش فشار انسانی بر منابع طبیعی، در ایران به‌دلیل وابستگی گسترده به سوخت‌های فسیلی و چالش‌های زیست‌محیطی نیازمند تحلیل دقیق است. هدف اصلی این مطالعه، بررسی تأثیر مصرف انرژی‌های تجدیدپذیر، رشد اقتصادی، ارزش افزوده بخش صنعت و آموزش بر ردپای اکولوژیکی ایران طی سال‌های ۱۳۴۰ تا ۱۴۰۲ با استفاده از مدل غیرخطی خودرگرسیونی با وقفه‌های توزیعی (NARDL) است. شکاف پژوهشی اصلی در مطالعات پیشین، کم‌توجهی به نقش آموزش به‌عنوان عاملی نرم‌افزاری در پایداری، در کنار متغیرهای اقتصادی و انرژی، و تمرکز بر روابط خطی به‌جای بررسی اثرات غیرخطی و نامتقارن است. نوآوری این پژوهش، گنجاندن آموزش زیست‌محیطی در مدل NARDL برای ایران است که برای اولین بار امکان تحلیل اثرات مثبت و منفی تکانه‌ها را فراهم می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مصرف انرژی‌های تجدیدپذیر و رشد اقتصادی پایدار در کوتاه‌مدت ردپای اکولوژیکی را کاهش می‌دهند، اما تکانه‌های مثبت و منفی می‌توانند اثرات متفاوتی داشته باشند. در بلندمدت، آموزش نقشی کاهنده و معنادار ایفا می‌کند. نتایج پیشنهاد می‌کند که سیاست‌گذاران با گسترش استفاده از انرژی‌های پاک، وضع مالیات بر آلاینده‌ها و تقویت آموزش زیست‌محیطی، به کاهش ردپای اکولوژیکی و تحقق توسعه پایدار کمک کنند. این مطالعه بر اهمیت یکپارچگی ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی تأکید دارد. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_13090.html محیط‌زیست، آلودگی­های محیطی ناشی از صنعتی‌شدن، مکانیزه‌شدن و مصرف بیش‌ازحد سوخت­های فسیلی از پارامترهای اصلی اثرگذار بر زندگی بشر بوده و هرگونه تغییر در آن که می­تواند از طریق مکانیزم‌های آموزشی صورت گیرد، کیفیت زندگی انسان­ها را به لحاظ سلامتی تحت‌الشعاع قرار دهد. براین‌اساس نوع، نحوه و میزان اثرگذاری این شاخص­ها در کنار سایر عوامل اثرگذار بر سلامت در مناطق مختلف ازجمله کشور ایران از اهمیت بالایی برخوردار است؛ لذا هدف اصلی این مطالعه بررسی تحلیلی تأثیر آموزش و کیفیت محیط‌زیست بر بهبود سلامت در ایران می‌باشد که به این منظور این پژوهش طی دوره زمانی 1996-2022 با استفاده از رگرسیون کوانتایل و کاربرد نرم‌افزار Eviews 13 به بررسی اثرگذاری متغیرهای مستقل بر متغیر وابسته پژوهش پرداخته است. نتایج حاصل از تخمین مدل در دهک‌های مختلف نشان‌دهنده وجود یک رابطه منفی ‌بین آلاینده‌های آلودگی هوا شامل (انتشار گاز دی‌اکسیدکربن و سایر گازهای ناشی از مصرف سوخت‌های فسیلی) و بهبود سلامت در ایران بوده است. همچنین اثرگذاری شاخص­های آموزش، مخارج مراقبت‌های بهداشتی، درآمد ملی سرانه و دسترسی به مواد غذایی سالم مثبت بوده است؛ لذا با اهتمام به عوامل اقتصادی، زیست‌محیطی و شاخص آموزش از یک سو شاخص عملکرد محیط‌زیست رشدیافته و از سوی دیگر با توجه دولتمردان به خط‌مشی‌های مناسب در این راستا، وضعیت سلامت در کشور ایران بهبود می­یابد. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_13091.html رفتار محیط‌زیستی یکی از عوامل مهم و نقش‌آفرین در حفاظت از محیط‌زیست است. این رفتار تحت تأثیر عوامل گوناگونی ازجمله ویژگی‌های فردی، دانش و نگرش محیط‌زیستی افراد قرار دارد. همچنین عوامل اجتماعی-اقتصادی و فرهنگی نیز می‌تواند بر رفتار محیط‌زیستی افراد مؤثر باشد بر همین سبب، پژوهش حاضر با هدف از این تحقیق بررسی تأثیر آموزش علوم به سبک زمینه محور بر نگرش و عملکرد محیط‌زیستی دانش‌آموزان ابتدایی شهر اراک بود. پژوهش حاضر ازلحاظ روش اجرا، جزء پژوهش‌های نیمه آزمایشی با طرح پیش‌آزمون-پس‌آزمون با گروه کنترل بود. جامعه آماری شامل تمامی دانش‌آموزان دختر پایه پنجم و ششم دوره ابتدایی شهر اراک بود. نمونه پژوهش شامل 50 نفر دانش‌آموزان دختر دوره ابتدایی، پایه پنجم و ششم بود که بر اساس معیارهای ورود به پژوهش و به روش هدفمند انتخاب و به‌صورت تصادفی چندمرحله‌ای در دو گروه 25 نفری آزمایش (میانگین سنی: 51/0±50/11) و کنترل (میانگین سنی: 48/0±50/11) جایابی شدند ابزار جمع­آوری داده‌ها شامل دو پرسشنامه نگرش زیست‌محیطی Dunlap و همکاران (2001) و پرسشنامه عملکرد محیط‌زیستی Harun و همکاران (2011) بود که در پیش‌آزمون و پس‌آزمون به‌طور مشابه توسط دانش­آموزان پاسخ داده شد. گروه آزمایش طی 7 هفته و هر هفته دو جلسه و هر جلسه 60 دقیقه تحت آموزش علوم به سبک زمینه محور پرداختند. داده‌ها از طریق آزمون تحلیل کوواریانس یک‌راهه در نرم‌افزار Spss نسخه 25 تحلیل شد. نتایج نشان داد که با کنترل نمره پیش‌آزمون، بین نمرات آزمون نگرش محیط‌زیستی و عملکرد محیط‌زیستی، دو گروه تجربی و کنترل در پس‌آزمون تفاوت معنادار وجود دارد (001/0p=)؛ بنابراین آموزش علوم به روش زمینه محور می‌تواند راهبردی مؤثر برای بهبود نگرش و عملکرد محیط‌زیستی در کودکان پنجم و ششم شهر اراک باشد. https://ee.journals.pnu.ac.ir/article_13092.html اجرای برنامه مدیریت زیست‌محیطی در سازمان‌ها نیازمند رغبت انجام آن توسط مدیران و کارکنان به مسائل زیست‌محیطی و توجه به عوامل مؤثر بر آن است. برخلاف رهبری تحول‌آفرین سبز، تحقیقات تجربی کمی وجود دارد که تأثیرات رهبری خدمتگزار محیطی خاص را بر رفتارهای مرتبط با محیط کارمندان بررسی می‌کند. تحقیق حاضر با هدف بررسی تأثیر رهبری خدمتگزار سبز بر رفتار محیط‌زیستی کارکنان با توجه به نقش واسطه‌ای خودکارآمدی سبز و انگیزه درونی سبز صورت پذیرفته است. پژوهش حاضر به لحاظ هدف کاربردی و به لحاظ روش از نوع توصیفی – تحلیلی بوده که به شیوه پیمایشی انجام گردیده است. روش پژوهش کمّی، توصیفی و از نوع مطالعات علّی بود. گردآوری داده‌ها با استفاده از ابزار پرسشنامه خودکارآمدی سبز یوشان چن و همکاران(2015)، رفتار طرفدار محیط‌زیست کارکنان رابرتسون و بارلینگ (2017)، رهبری خدمتگزار سبز توان(2019) و انگیزه درونی سبز ونینگ و همکاران(2020) انجام شده است. جامعه آماری این پژوهش شامل تمامی کارکنان و مدیران شرکت‌های گاز و برق استان گیلان می‌باشند که تعداد آنها 1163 نفر است. تعداد حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران برابر 300 نفر محاسبه و به‌منظور تجزیه‌وتحلیل داده‌ها نیز از روش معادلات ساختاری با استفاده از نرم‌افزار Smart PL استفاده شد. نتایج حاصل از تحقیق نشان داد که رهبری خدمتگزار سبز بر رفتار طرفدار محیط‌زیست کارکنان، خودکارآمدی و انگیزه درونی سبز تأثیر مثبت و معناداری دارد. همچنین مشخص گردید که خودکارامدی و انگیزه درونی سبز نیز بر رفتار طرفدار محیط‌زیست کارکنان تأثیر مثبت و معناداری دارد. بعلاوه نقش واسطه‌ای خودکارآمدی و انگیزه درونی سبز در رابطه بین رهبری خدمتگزار سبز و رفتار طرفدار محیط‌زیست کارکنان مورد تأیید قرار گرفت. اجرای برنامه مدیریت زیست‌محیطی در سازمان‌ها نیازمند داشتن تفکر زیست‌محیطی و رغبت انجام آن توسط مدیران و کارکنان دستگاه‌ها بوده و به‌منظور پدیدار شدن رفتار زیست‌محیطی، بازنگری در روش‌ها و نظام‌های آموزشی ضروری بوده و البته لازمه تحقق این هدف، توسعه سطح رفتار کارکنان این سازمان نسبت به مسائل زیست‌محیطی و رعایت اصول و استانداردهای مدیریت سبز در این سازمان است.